Aristoteles zou niet op de rem trappen voor AI, maar ons moed inspreken

“Dus u zegt dat mijn dochter voor niets hbo‑rechten studeert?” Die vraag kreeg ik tijdens mijn AI-training bij een klant. Een deelnemer (projectmanager en zo bleek, ook vader) keek me geschrokken aan. “Nee,” antwoordde ik, “haar vak verdwijnt niet. "Het verandert, en sneller dan we denken.” Ik liet hem Harvey.ai zien: een AI-jurist die wetboeken kent, jurisprudentie actualiseert en juridische analyses kan maken. Onafhankelijke onderzoeken laten zien dat zulke AI‑systemen al stevig geïntegreerd zijn in professionele workflows en de kwaliteit van juridisch werk verhogen.

 De onrust van deze man zie ik vaker. Hij is niet de enige. En ik begrijp het: AI is ook bijna niet te vatten. De vraag 'wat kan het niet?' heb ik sneller beantwoord dan 'wat kan je allemaal met AI?' Dus die zorgen: begrijpelijk. Maar wat níet helpt, is wanneer wetenschappers die angst versterken met simplificaties of theoretische scenario’s die weinig met de praktijk te maken hebben. In Trouw waarschuwde techniekfilosoof Anco Peeters voor AI in het onderwijs, omdat het een ‘meegaande’ gesprekspartner zou zijn die leerlingen naar de mond praat. Die voorstelling van zaken is te beperkt. Peeters reduceert AI tot één vorm: een cheerleading-chatbot. In de praktijk bestaat AI al lang niet meer uit één type tutor. Er zijn inmiddels tientallen scenario’s uitgewerkt waarin AI de docent juist ontlast, differentieert, analyseert, coacht of kritisch denken stimuleert, precies het tegenovergestelde van wat Peeters schetst.

 Het echte risico is niet dat we te snel gaan, maar dat we stilvallen. 

Angst maakt het onderwijs niet veiliger, het maakt het stiekemer. Als scholen terugschrikken, verdwijnen de gesprekken, terwijl leerlingen AI tóch gebruiken, maar zonder begeleiding. Dát is pas gevaarlijk. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat het niet vermijden maar begeleiden van AI cruciaal is om kritisch denken te versterken.

Begrijp me goed: filosofische reflectie is noodzakelijk. Iedere week zit ik in de collegebanken op de VU, momenteel staat het vak Ethics op het programma. Afgelopen maandag doceerde prof. Dr. Onno Bouwmeester de deugdenleer van Aristoteles en kwam ook AI te sprake. Waardevol, want het dwingt tot morele scherpte. Maar filosofie mag geen schuilplaats worden. Terwijl wij hier discussiëren, dansen in China popsterren met humanoids op het podium. Wereldwijd zijn meer dan 58.000 AI‑tools ( rankmyai.com) beschikbaar. Deze technologie is geen voetnoot meer; ze vormt een nieuw hoofdstuk.

Peeters gebruikt de deugden om op de rem te trappen. Maar misschien vraagt onze tijd om herinterpretatie. Wat betekent ‘gezond verstand’ wanneer onze manier van denken straks mede gevormd wordt door slimme systemen? De symbiose tussen mens en technologie verandert ons. Ja, dat is beangstigend maar angst is geen reden om weg te kijken, aan de handrem te trekken of klein te denken. Ik pleit juist voor een morele plicht tot betrokkenheid. Niet wegduiken, maar opvoeden, experimenteren, corrigeren. We staan aan het begin van een nieuw tijdperk. Over duizend jaar wordt naar ons gekeken als naar de eerste generatie die deze intelligentie ontmoette. Zien zij mensen die hun hoofd in het zand staken? Of een samenleving die moedig genoeg was om deze technologie te begrijpen? Daarom mijn oproep aan filosofen en ethici: kom uit de academische bubbel. Het Nationaal Onderwijslab AI zit vol briljante denkers, maar mist soms de snelheid en het inzicht vanuit de praktijk waarin ondernemers nu al de toekomst vormgeven. Ons land kent al genoeg kloven, laten we er niet nog een aan toevoegen. Aristoteles definieerde moed als het midden tussen roekeloosheid en lafheid. Precies die moed hebben we nodig. Niet om blind vooruit te rennen, maar om de nieuwe intelligentie recht in de ogen te kijken en te ontdekken wat het betekent om mens te zijn, in een wereld met AI. 

Tot slot nog even over AI en onderwijs: een recente studie uit 2025 laat zien dat AI‑tutors, het kritisch denken en dialoog juist bevorderen in plaats van ondermijnen. Ik zeg dan ook voor wat betreft het onderwijs: AI niet blokkeren, maar begeleiden. En dat lukt alleen als we samenwerken: professor, wetenschapper, ondernemer en leerkracht. Reik elkaar de hand. Dat zijn we verplicht aan ons nageslacht want, om Aristoteles te parafraseren, alleen wie moedig handelt, bouwt de toekomst die hij waardig acht.

Bronnen

In het artikel verwijs ik naar diverse onderzoeken. Voor uw factcheck:

1.  First Independent Study into the Value of Legal Gen AI https://rsgi.co/first-independent-study-into-the-value-of-legal-gen-ai
2. Socratic wisdom in the age of AI: a comparative study of ChatGPT and human tutors in enhancing critical thinking skills, Favero et al., 2024 (Frontiers / Arxiv.org) https://www.frontiersin.org/journals/education/articles/10.3389/feduc.2025.1528603/full
3. Enhancing Critical Thinking in Education by means of a Socratic Chatbot https://arxiv.org/abs/2409.05511
4. The cognitive mirror: a framework for AI-powered metacognition and self-regulated learning  https://www.frontiersin.org/journals/education/articles/10.3389/feduc.2025.1697554/full
5. Critical Thinking in the Age of AI: A Systematic Review of AI's Effects on Higher Education ERIC Institute of Education Sciences (files.eric.ed.gov) https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1459623.pdf
6. https://www.youtube.com/watch?v=oB_dHd71duU